روانکاوی و الهیات
مدرس: حسین متقی
طول دوره: ۴ جلسه
آنلاین: سه‌شنبه‌ها، ساعت ۱۹ تا ۲۱
شروع دوره: ۱۴ مهر

ساختار دوره:
بخش اول: روانکاوی فرویدی-لکانی و خدایِ کشفیِ اهلِ کتاب
بخش دوم: «اسطورهٔ فردی روان‌رنجور» و پیدایش مفهوم «نام پدر»
بخش سوم: اخلاقیات روانکاوی، یهودیت و مسیحیت
بخش چهارم: خدای اسلام و همرسانی امر محال

پیش‌نیاز دوره:
آشنایی با مفاهیم لکانی‌ای که در شرح دوره از آن‌ها نام برده شده است، از جمله: دیگری بزرگ، نام-پدر، و سه ساحت تصویری/نمادین/واقعی.

شرح دوره:
ایتساک بنیامینی در مقدمهٔ کتاب خود با عنوان «لکان و اخلاقیاتِ کتابِ مقدسیِ روانکاوی» (۲۰۲۳)، بحث را از نقطه‌ای آغاز می‌کند که دیوید مِیسی در کتاب «لکان در بافتارها» (۱۹۸۸) طرح کرده است: او یادآور می‌شود که لکان (مثل فروید) از افشای زندگی‌نامهٔ شخصی و آغازین خود اجتناب می‌کرد، زیرا بیم آن داشت که این امر شکل‌گیری بنیان‌های نظری دستگاهش را آشکار می‌کند. از نظر میسی، این احتیاط با پیدایش اسطوره‌ای دربارهٔ لکان پیوند داشت که او را پیشگامِ بی‌همتایِ روانکاوی معرفی می‌کرد و چنین می‌نمایاند که دستگاه فکری‌اش عمدتاً به‌طور مستقل و «پدیدآمده از هیچ» است. میسی در این کتاب، زمینه‌های گوناگونِ شکل‌گیری اندیشهٔ اولیهٔ لکان را بازسازی می‌کند؛ به‌ویژه پیوندهای او با جنبش سورئالیسم در پاریس و نیز با سنت روان‌پزشکی فرانسه در آغاز سدهٔ بیستم. او از این رهگذر پیشنهاد می‌کند که ابعاد دیگری از شکل‌گیری اندیشهٔ لکان نیز سزاوار بررسی‌اند، از جمله بُعد الهیاتی آن. این نکته را می‌توان، هرچند با کمی اغراق، با استناد به گفتهٔ اسلاوی ژیژک بسط داد که مدعی است «هر کس بخواهد مکتوبات لکان را واقعاً بفهمد، باید کل رساله‌های رومیان و قرنتیان را با دقت بخواند.» از همین رو، پرسشی اساسی پیش روی ماست: آیا ممکن است روانکاوی لکانی در بنیان خود پیوندی اساسی با الهیات یهودی-مسیحی داشته باشد؟ و یا به‌طور کلی‌تر، جایگاه این گفتمان روانکاوانه در نسبت با گفتمان دینی چگونه است؟
این پرسش محور اصلی دورهٔ حاضر است و منبع اصلی ما کتاب بنیامینی است که این مسئله را به‌طور دقیق و موشکافانه‌ای وارسی کرده است. دوره به چهار بخش تقسیم شده است. بخش نخست به تعیین افق نظری بحث در گفتمان لکانی اختصاص دارد و مقدمات فهم مسئلهٔ اصلی را فراهم می‌سازد. در این بخش، به‌منظور آنکه نسبت میان روانکاوی و دین را دقیق‌تر صورت‌بندی کنیم، می‌پرسیم: «خدای توحیدی چه خدایی است؟» و «کتاب مقدس چه کتابی است؟» در بخش دوم کلاس، فصل دوم از کتاب بنیامینی را مرور و بر دو متن کلیدی لکان تمرکز می‌کنیم: «اسطورهٔ فردی روان‌رنجور» و «کارکرد و میدان کلام و زبان در روانکاوی». این دو متن، شاخصی هستند از جهش نظری لکان در سال ۱۹۵۳، سالی که یک نقطهٔ عطف در مسیر فکری او محسوب می‌شود و راه او را از انجمن بین‌المللی روانکاوی و دیگر رویکردهای روانکاوانه جدا می‌سازد. لکان پدر را در این دو متن از سطح زیستی و اسطوره‌ای فرویدی به سطح ساختاری، نمادین و فرهنگی ارتقا می‌دهد. از این نقطه به بعد است که برخی مفاهیم در گفتمان او مرکزیت می‌یابند؛ مفاهیمی مثل «نامِ پدر» (مفهومی که در سمینارهای بعدی و به‌طور خاص در سمینار سوم دربارهٔ «روان‌پریشی» بسط می‌یابد)، دیگری بزرگ، سامان نمادین، و تمایز میان سه ساحت تصویری/نمادین/واقعی. در بخش سوم کلاس، فصل‌های هشتم و نهم از کتاب بنیامینی را مرور می‌کنیم و به رویکرد مستقیم لکان نسبت به مضامین الهیاتی می‌پردازیم. تمرکز این بخش بر دو سمینار است: سمینار سوم با عنوان «روان‌پریشی» که لکان در آن، عبارت کتاب مقدسی «من آنم که هستم» («اهیه اشر اهیه») را تحلیل می‌کند؛ عبارتی که نمایانگر سوژهٔ الهی در سنت کتاب مقدسی است. و سمینار هفتم با عنوان «اخلاقیات روانکاوی» که لکان در آن، نسبت میان چیزی که «اخلاقیات روانکاوی» می‌نامد را با اخلاقیات یهودی-مسیحی بررسی می‌کند، بررسی‌ای که از خلالِ بحثی مفصل دربارهٔ عبارت کتاب مقدسیِ «همسایه‌ات را همچون خودت دوست بدار» انجام می‌شود. و نهایتاً در بخش چهارم به‌منظور گشودن چشم‌اندازی اسلامی، به کتاب «روانکاوی و چالش اسلام» (۲۰۰۹) نوشتهٔ فتحی بن سلامة می‌پردازیم؛ روانکاو فرانسوی تونسی‌تباری که کوشیده است مفاهیم لکانی‌ای همچون «دیگری بزرگ»، «نامِ پدر» و «امر واقع» را در بستر سنت اسلامی و تجربهٔ زیستهٔ مسلمانان بازاندیشی کند.

منابع دوره:
Lacan and the Biblical Ethics of Psychoanalysis, by Itzhak Benyamini
Psychoanalysis and the challenge of Islam, by Fethi Benslama (tr. Robert Bononno)